วิธีศึกษาดาวเคราะห์สำหรับมือใหม่ เริ่มได้ในคืนนี้

เคยเงยหน้าขึ้นมองฟ้าแล้วเจอจุดสว่างจุดหนึ่ง และสงสัยว่ามันคือดาวเคราะห์หรือเปล่า? ถ้าเคย คุณเริ่มศึกษาดาวเคราะห์ได้ตั้งแต่คืนนี้ ด้วยโปรแกรมแผนที่ดาวฟรีเพียงตัวเดียว

บทความนี้พาไปทีละขั้น เริ่มจากการหาดาวเคราะห์ด้วยตาเปล่า การจดบันทึกตำแหน่ง ไปจนถึงวิธีที่นักวิทยาศาสตร์อ่านแสงและใช้ยานสำรวจศึกษาดาวที่เรามองไม่เห็นด้วยซ้ำ

ศึกษาดาวเคราะห์คืออะไรและเริ่มจากตรงไหน

การศึกษาดาวเคราะห์ทำได้สองทางที่เสริมกัน คือดูท้องฟ้าจริงด้วยตัวเอง และเรียนรู้จากข้อมูลที่นักวิทยาศาสตร์รวบรวมไว้

ในทางวิชาการ วิทยาศาสตร์ดาวเคราะห์ไม่ได้ศึกษาเฉพาะดาวเคราะห์ แต่รวมถึงดวงจันทร์ และวัตถุขนาดเล็กอย่างดาวเคราะห์น้อยและดาวหาง ตลอดจนบรรยากาศ โครงสร้างภายใน และกระบวนการต่างๆ ของวัตถุเหล่านั้น (USGS)

เรื่องจำนวนก็ควรรู้ไว้ก่อน NASA นับดาวเคราะห์ในระบบสุริยะ 8 ดวง ส่วนดาวพลูโตถูกจัดใหม่เป็นดาวเคราะห์แคระตามการจัดประเภทของสหพันธ์ดาราศาสตร์สากลเมื่อปี 2006

เส้นทางในบทความนี้เรียงจากง่ายไปยาก คุณจะได้ลงมือดูท้องฟ้าก่อน แล้วค่อยไปถึงเรื่องสเปกตรัมและดาวเคราะห์นอกระบบ

ตั้งค่าแผนที่ดาวก่อนออกไปดูท้องฟ้า

เริ่มจากเลือกดาวเคราะห์หนึ่งดวง แล้วตั้งสถานที่ วันที่ และเวลาในโปรแกรมแผนที่ดาวฟรี ซึ่งเป็นลำดับที่กิจกรรมของ NASA JPL แนะนำ

1. เลือกดาวเคราะห์ที่อยากหาเพียงหนึ่งดวง
2. ตั้งสถานที่สังเกตให้ตรงกับที่คุณจะยืนดูจริง
3. ตั้งวันที่และเวลาที่จะออกไปดู
4. เปิดเส้นตารางทิศในโปรแกรม
5. ตรวจทิศและมุมเงยของดาวเคราะห์ที่เลือก

ทำไมต้องตั้งวันและเวลาให้ตรงกับที่ไปดูจริง

เพราะดาวเคราะห์ที่มองเห็นเปลี่ยนไปตามวัน เวลา และตำแหน่งของผู้สังเกต ถ้าตั้งเวลาผิด แผนที่จะชี้ไปที่ท้องฟ้าอีกช่วงหนึ่ง และคุณจะหาไม่เจอทั้งที่ดาวอยู่ตรงนั้น

ดังนั้นอย่าจำชื่อดาวที่ใครบอกว่ามองเห็นได้ ให้เปิดแผนที่ดาวแล้วตรวจเงื่อนไขของคืนที่คุณจะออกไปดูเอง

ดาวเคราะห์ดวงไหนดูด้วยตาเปล่าได้ ดวงไหนไม่ได้

ดาวศุกร์และดาวพฤหัสบดีหาง่ายที่สุดเพราะค่อนข้างสว่าง ส่วนดาวเนปจูนมองด้วยตาเปล่าไม่ได้เลย (NASA JPL)

ดาวเคราะห์	ความง่ายในการหา	ข้อควรรู้
ดาวศุกร์	หาง่าย เพราะค่อนข้างสว่าง	ตรวจวันและเวลาที่เห็นในแผนที่ดาว
ดาวพฤหัสบดี	หาง่าย เพราะค่อนข้างสว่าง	ตรวจวันและเวลาที่เห็นในแผนที่ดาว
ดาวพุธ	หายากกว่า	เห็นใกล้ขอบฟ้าก่อนดวงอาทิตย์ขึ้นหรือหลังดวงอาทิตย์ตก
ดาวเนปจูน	มองด้วยตาเปล่าไม่ได้	ตรวจในแผนที่ดาว

ดาวพุธหายากเพราะอะไร

เพราะดาวพุธโผล่ให้เห็นใกล้ขอบฟ้าเท่านั้น คือช่วงก่อนดวงอาทิตย์ขึ้นหรือหลังดวงอาทิตย์ตก ช่วงเวลาให้สังเกตจึงสั้น

ตารางนี้บอกแค่แนวทางทั่วไป ผลจริงขึ้นกับวันและสถานที่ของคุณ จึงควรเช็กในแผนที่ดาวทุกครั้ง

หาทิศและตำแหน่งดาวเคราะห์บนท้องฟ้าอย่างไร

ใช้ทิศและมุมเงยที่แผนที่ดาวแสดง แล้วเทียบกับท้องฟ้าจริงตรงหน้าคุณ

มีหลักง่ายๆ ข้อหนึ่ง ในซีกโลกเหนือ เมื่อหันหน้าไปทางทิศใต้ ทิศตะวันออกจะอยู่ทางซ้ายและทิศตะวันตกอยู่ทางขวา ประเทศไทยอยู่ในซีกโลกเหนือเช่นกัน คุณจึงใช้หลักนี้ได้

ถ้าไม่แน่ใจว่าจุดสว่างที่เห็นคือดาวเคราะห์หรือไม่ ลองเทียบกับดาวสว่างดวงอื่นที่อยู่ข้างเคียงในแผนที่ดาว หากตำแหน่งสัมพันธ์กันตรงกับที่แผนที่แสดง แสดงว่าคุณมาถูกทางแล้ว

จดบันทึกและคาดการณ์ตำแหน่งดาวเคราะห์คืนถัดไป

สังเกตที่เดิม เวลาเดิม ต่อเนื่องหลายคืน แล้วลองทำนายว่าคืนถัดไปดาวจะอยู่ตรงไหน นี่คือกิจกรรมที่ NASA JPL เสนอไว้

• วันที่และเวลาที่สังเกต
• สถานที่ที่คุณยืนดู
• ทิศและมุมเงยของดาวเคราะห์
• ตำแหน่งเมื่อเทียบกับดาวข้างเคียง

จะรู้ได้อย่างไรว่าดาวเคราะห์เคลื่อนที่จริง

ให้เทียบตำแหน่งของมันกับดาวข้างเคียงในแต่ละคืน ถ้าสังเกตที่เดิมและเวลาเดิม ตำแหน่งที่ขยับไปจะเห็นชัดขึ้นเมื่อดูหลายคืนติดกัน

เคล็ดลับเล็กๆ คือใช้จุดยืนเดิมและเวลาเดิมทุกคืน เพื่อให้บันทึกแต่ละวันเทียบกันได้ตรงๆ

นักวิทยาศาสตร์ศึกษาดาวเคราะห์ด้วยวิธีใดบ้าง

นักวิทยาศาสตร์ใช้หลายวิธีร่วมกัน ไม่ได้ส่องกล้องอย่างเดียว

• ใช้ยานสำรวจและการสังเกตจากระยะไกล
• ศึกษาพื้นที่บนโลกที่คล้ายกับพื้นผิวดาวเคราะห์
• ทำแผนที่พื้นผิว
• วิเคราะห์ตัวอย่างและข้อมูลในห้องปฏิบัติการ
• สร้างแบบจำลองด้วยคอมพิวเตอร์

ภาพรวมขอบเขตงานเหล่านี้ปรากฏในข้อมูลของ USGS และหน้าภาพรวมการสำรวจระบบสุริยะของ NASA

แสงบอกอะไรเกี่ยวกับดาวเคราะห์ได้บ้าง

แสงช่วยบอกได้ว่าดาวเคราะห์ประกอบด้วยอะไร ผ่านการวัดจากระยะไกลและการวิเคราะห์สเปกตรัม (NASA JPL)

สิ่งที่คุณเห็นเป็นเพียงจุดสว่าง แต่นักวิทยาศาสตร์อ่านแสงนั้นต่อได้ การสำรวจระยะไกลหมายถึงการวัดวัตถุโดยไม่ต้องสัมผัสมันโดยตรง

สเปกตรัมคืออะไรและนำมาใช้อย่างไร

สเปกตรัมคือการแยกแสงออกมาดูรายละเอียด แล้วนำไปวิเคราะห์เพื่อหาองค์ประกอบของดาวเคราะห์ จุดสว่างที่คุณเห็นบนฟ้าจึงมีข้อมูลซ่อนอยู่มากกว่าที่ตาเปล่าบอกได้

ดาวเคราะห์นอกระบบสุริยะรู้ได้อย่างไรทั้งที่มองไม่เห็น

นักวิทยาศาสตร์ใช้ร่องรอยที่ดาวเคราะห์ทิ้งไว้ในแสงของดาวฤกษ์แม่ ซึ่งมีหลายวิธีตามข้อมูลของ NASA

วิธี	สิ่งที่วัด	ใช้ประเมินอะไร
การผ่านหน้าดาว	ความสว่างของดาวฤกษ์ที่ลดลงเมื่อดาวเคราะห์บัง	รัศมีของดาวเคราะห์ และศึกษาบรรยากาศ
ความเร็วตามแนวสายตา	การโยกของดาวฤกษ์ผ่านการเปลี่ยนของความยาวคลื่นแสง	ช่วยประเมินมวลของดาวเคราะห์
การถ่ายภาพโดยตรง	ภาพจริงของดาวเคราะห์	ทำได้ยาก เพราะดาวเคราะห์สลัวกว่าดาวฤกษ์มาก

สัญญาณที่ตรวจพบในตอนแรกยังเป็นเพียงผู้สมัครดาวเคราะห์ ต้องวิเคราะห์และตรวจสอบเพิ่มเติมก่อนจึงจะยืนยันได้ (NASA)

ข้อควรระวังและความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

การเห็นจุดสว่างบนฟ้าไม่เท่ากับการวิเคราะห์ดาวเคราะห์ได้ สองเรื่องนี้เป็นคนละระดับของการสังเกต

• ดาวที่มองเห็นเปลี่ยนไปตามวัน เวลา และสถานที่ จึงต้องตรวจในแผนที่ดาวทุกครั้ง
• ตาเปล่า กล้อง และยานสำรวจ ให้ข้อมูลคนละระดับ อย่าคาดหวังรายละเอียดเท่ากัน
• สัญญาณดาวเคราะห์นอกระบบยังไม่ใช่การค้นพบที่ยืนยัน จนกว่าจะผ่านการตรวจสอบ
• ระบบสุริยะมีดาวเคราะห์ 8 ดวงตามการจัดประเภทของสหพันธ์ดาราศาสตร์สากลปี 2006 พลูโตเป็นดาวเคราะห์แคระ

แผนเริ่มต้นสำหรับคืนนี้และสัปดาห์หน้า

เปิดแผนที่ดาว เลือกดาวเคราะห์หนึ่งดวง แล้วออกไปดูท้องฟ้าจริง เท่านี้ก็เริ่มได้แล้ว

• คืนนี้: ตั้งสถานที่ วันที่ และเวลาในแผนที่ดาว แล้วลองหาดาวเคราะห์ที่เลือก
• 3 คืนถัดไป: กลับมาดูที่เดิม เวลาเดิม และจดทิศ มุมเงย ตำแหน่งเทียบกับดาวข้างเคียง
• สัปดาห์หน้า: ดูบันทึกทั้งหมด แล้วลองทำนายตำแหน่งคืนถัดไปก่อนออกไปตรวจ

ทำสิ่งเดียวก่อนก็พอ วันนี้เปิดแผนที่ดาว เลือกดาวเคราะห์หนึ่งดวง แล้วตั้งค่าตามขั้นตอนข้างต้น

เข้าร่วมชุมชนของเรา